Χωρίς κανόνες η Τεχνητή Νοημοσύνη στα ΑΕΙ: Τα 7 στα 10 δεν ελέγχουν αν οι εργασίες είναι προϊόν ChatGPT

   Η Τεχνητή Νοημοσύνη εφαρμόζεται ήδη εκτεταμένα στα ελληνικά πανεπιστήμια, σε διοίκηση, έρευνα και εκπαίδευση, χωρίς όμως ενιαία στρατηγική και θεσμική διακυβέρνηση ενώ μόλις τα 4/20 ΑΕΙ (20%) δηλώνουν ότι έχουν καταρτισμένη στρατηγική κυβερνοασφάλειας. 

   Την ίδια στιγμή, καταγράφεται ισχυρή βούληση για εθνικό συντονισμό των ακαδημαϊκών Ιδρυμάτων απέναντι στην ΤΝ.

   Τα σημαντικά ευρήματα για την αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) και το επίπεδο κυβερνοασφάλειας στα ελληνικά πανεπιστήμια παρουσιάστηκαν στη Σύνοδο Αντιπρυτάνεων Ψηφιακής Διακυβέρνησης, παρουσία του Υπουργού Ψηφιακής Διακυβέρνησης. Την εισήγηση πραγματοποίησε η Χρυσή Λασπίδου, Αντιπρύτανις Καινοτομίας, Διεθνοποίησης, Συνεργασιών και Ψηφιακής Διακυβέρνησης, βασισμένη σε πανελλαδικές αποτυπώσεις και συγκεκριμένες προτάσεις πολιτικής για τα επόμενα 12–18 μήνες. Να σημειωθεί, ότι τα αποτελέσματα της έρευνας γνωστοποιήθηκαν στο πλαίσιο της Συνόδου Πρυτάνεων, η οποία ολοκληρώνεται σήμερα, Παρασκευή 30 Ιανουρίου, στον Βόλο.

Μία πρώτη ματιά στην έρευνα

   Κανένα από τα 15 πανεπιστήμια, που συμμετείχαν στην πανελλαδική αποτύπωση δεν διαθέτει εγκεκριμένη στρατηγική ή κανονιστικό πλαίσιο για την ΤΝ, ενώ η πλειονότητα βρίσκεται ακόμη σε φάση σχεδιασμού. Το κενό αυτό –το λεγόμενο governance gap– θεωρείται κρίσιμο, καθώς απειλεί τη βιωσιμότητα, την ασφάλεια και την αξιοπιστία της υιοθέτησης της ΤΝ στα ΑΕΙ.

   Η γενετική ΤΝ αυξάνει θεαματικά την παραγωγικότητα, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί σοβαρά ζητήματα ακαδημαϊκής ακεραιότητας, με το 67% των ιδρυμάτων να δηλώνει, ότι δεν γνωρίζει αν και πώς χρησιμοποιούνται εργαλεία ΤΝ σε εξετάσεις και εργασίες.

   Τα πανεπιστήμια δεν ζητούν απαγορεύσεις, αλλά κανόνες, κοινά εργαλεία, εκπαίδευση και εθνικές κατευθυντήριες γραμμές για θεμιτή, διαφανή και παιδαγωγικά ενσωματωμένη χρήση της ΤΝ. Παράλληλα, η αποτύπωση της κυβερνοασφάλειας σε 20 ΑΕΙ δείχνει ότι, ενώ υπάρχει βασική τεχνική θωράκιση, λείπουν οι συστηματικοί έλεγχοι, τα audits και η ωριμότητα στο cloud governance, αυξάνοντας τον κίνδυνο σοβαρών περιστατικών.

   15 στα 15 πανεπιστήμια δηλώνουν πρόθυμα να συμμετάσχουν σε εθνικό δίκτυο για την ΤΝ, ανοίγοντας παράθυρο ευκαιρίας για εθνικό συντονισμό με σεβασμό στην αυτονομία των ιδρυμάτων.

   Η πρόταση, που κατατίθεται προβλέπει σαφή οδικό χάρτη 12-18 μηνών, με κοινό πλαίσιο διακυβέρνησης ΤΝ, ασφαλές περιβάλλον χρήσης, εθνικές κατευθυντήριες για την ακαδημαϊκή ακεραιότητα και ελάχιστο baseline κυβερνοασφάλειας.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι πλέον «πειραματική»

   Η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη στα ελληνικά Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα δεν γίνεται τυχαία αυτή τη στιγμή. Η ΤΝ έχει πάψει να είναι ένα αμιγώς εργαστηριακό αντικείμενο και έχει εξελιχθεί σε τεχνολογία γενικής χρήσης, η οποία επηρεάζει ταυτόχρονα τη διοίκηση, την εκπαιδευτική διαδικασία, την έρευνα, την κυβερνοασφάλεια και –κυρίως– την εμπιστοσύνη προς το πανεπιστήμιο ως θεσμό.

   Στα ελληνικά ΑΕΙ παρατηρείται ήδη έντονος πειραματισμός. Ωστόσο, ο πειραματισμός χωρίς στρατηγική, χωρίς σαφείς ρόλους και χωρίς πρότυπα διακυβέρνησης, οδηγεί στη δημιουργία «νησίδων» λύσεων: μεμονωμένων, συχνά χρήσιμων εφαρμογών, οι οποίες όμως δύσκολα κλιμακώνονται, δύσκολα ελέγχονται και δύσκολα διασφαλίζονται. Στόχος της εισήγησης ήταν αφενός να αποτυπωθεί η υφιστάμενη κατάσταση και αφετέρου να προταθούν ρεαλιστικά και υλοποιήσιμα βήματα για τους επόμενους 12 μήνες.

Το δείγμα και το βασικό μήνυμα της αποτύπωσης

   Η πανελλαδική αποτύπωση για την ΤΝ στάλθηκε σε όλα τα ελληνικά πανεπιστήμια και συγκεντρώθηκαν 15 ολοκληρωμένες απαντήσεις. Σε αρκετές ερωτήσεις δινόταν η δυνατότητα πολλαπλής επιλογής, γεγονός που εξηγεί γιατί τα αθροίσματα δεν αντιστοιχούν πάντα στον αριθμό των ιδρυμάτων.

   Το βασικό μήνυμα των απαντήσεων είναι σαφές: οι εφαρμογές ΤΝ βρίσκονται ήδη σε λειτουργία –ιδίως στους τομείς της διοίκησης, της έρευνας και της εκπαιδευτικής υποστήριξης– όμως η στρατηγική και η θεσμική διακυβέρνηση ακολουθούν με καθυστέρηση. Αυτό το κενό, το λεγόμενο governance gap, αναδεικνύεται ως το κρίσιμο πεδίο πολιτικής προκειμένου η υιοθέτηση της ΤΝ να μετατραπεί από συγκυριακή σε διατηρήσιμη.

Το «governance gap» σε αριθμούς

   Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Κανένα από τα 15 ιδρύματα δεν δηλώνει ότι διαθέτει ήδη εγκεκριμένη στρατηγική ή σχέδιο δράσης για την ΤΝ. Δώδεκα ιδρύματα αναφέρουν ότι η στρατηγική «σχεδιάζεται», ενώ τρία δηλώνουν ότι δεν υπάρχει καμία πρόβλεψη.

   Αντίστοιχα, μόλις τρία ιδρύματα έχουν ήδη ορίσει συλλογικό ή ατομικό όργανο υπεύθυνο για την ΤΝ. Επτά βρίσκονται στη φάση σχεδιασμού και πέντε δεν έχουν προβεί σε καμία σχετική ενέργεια.

   Το ίδιο κενό παρατηρείται και στο κανονιστικό πλαίσιο χρήσης της ΤΝ: κανένα ίδρυμα δεν διαθέτει ήδη υιοθετημένο πλαίσιο. Τα 12 βρίσκονται σε διαδικασία σχεδιασμού και τα 3 δηλώνουν πλήρη απουσία.

   Με απλά λόγια, η ΤΝ είναι παρούσα στην πράξη, αλλά όχι ακόμη ως κοινή θεσμική γλώσσα με κανόνες, ρόλους, κριτήρια και μηχανισμούς ελέγχου.

Κοινές προτεραιότητες, κοινή ατζέντα

   Παρά το έλλειμμα διακυβέρνησης, οι στόχοι που δηλώνουν τα ιδρύματα συγκλίνουν εντυπωσιακά σε πέντε βασικές προτεραιότητες: την ενίσχυση της ποιότητας της εκπαίδευσης (14 αναφορές), τη βελτίωση της διοικητικής αποτελεσματικότητας (12), την υποστήριξη της έρευνας και της καινοτομίας (11), τη διασφάλιση ηθικής και υπεύθυνης χρήσης (12) και την προστασία προσωπικών δεδομένων και τη διαφάνεια (12).
   Η σύγκλιση αυτή υποδεικνύει ότι, ανεξαρτήτως ιδρύματος, υπάρχει κοινή εθνική ατζέντα. Ως εκ τούτου, η χώρα μπορεί να ωφεληθεί σημαντικά από κοινές υποδομές, κοινές κατευθυντήριες γραμμές και κοινά πρότυπα.

Πού εφαρμόζεται η ΤΝ σήμερα

   Στη διοίκηση, οι πιο διαδεδομένες εφαρμογές είναι οι ψηφιακοί βοηθοί, όπως chatbots και helpdesk, με 10 αναφορές. Ακολουθεί ο αυτοματισμός διαδικασιών με 5 αναφορές και η ανάλυση δεδομένων για τη λήψη αποφάσεων με 4.

   Στην έρευνα, η εικόνα είναι ιδιαίτερα δυναμική. Και τα 15 ιδρύματα δηλώνουν ανάλυση μεγάλων δεδομένων με τεχνικές ΤΝ και ανάπτυξη ή χρήση μοντέλων μηχανικής μάθησης. Δεκατέσσερα συμμετέχουν σε ερευνητικά προγράμματα σχετικά με την ΤΝ, ενώ 12 αξιοποιούν ΤΝ για αυτοματοποίηση πειραμάτων ή ανάλυση αποτελεσμάτων.

   Στην εκπαίδευση, η ΤΝ χρησιμοποιείται κυρίως για τη δημιουργία εκπαιδευτικού περιεχομένου (10), την ενσωμάτωση εργαλείων ΤΝ στην εκπαιδευτική διαδικασία (9) και την υποστήριξη διδασκόντων (9). Η αυτοματοποιημένη αξιολόγηση εμφανίζεται μόνο σε ένα ίδρυμα, κάτι που θεωρείται αναμενόμενο λόγω των αυξημένων κινδύνων για αδικίες, μεροληψία ή λανθασμένη επιβολή κανόνων.

Γενετική ΤΝ και ακαδημαϊκή ακεραιότητα

   Η γενετική ΤΝ χρησιμοποιείται ή δοκιμάζεται κυρίως για τη δημιουργία περιεχομένου (10), τη διεξαγωγή έρευνας (9) και την ανάλυση δεδομένων (8), λειτουργώντας ως ισχυρός πολλαπλασιαστής παραγωγικότητας. Παράλληλα, όμως, μετατοπίζει το επίκεντρο από το «αν ξέρεις» στο «πώς τεκμηριώνεις», εγείροντας κρίσιμα ζητήματα ακαδημαϊκής ακεραιότητας.

   Ενδεικτικό του προβλήματος είναι το γεγονός, ότι στο ερώτημα αν έχουν εντοπιστεί περιστατικά χρήσης εργαλείων ΤΝ (όπως ChatGPT, Copilot ή Gemini) σε εργασίες ή εξετάσεις, το 67% των ιδρυμάτων απαντά ότι «δεν είναι γνωστό» ή «δεν έχει ελεγχθεί». Μόνο τρία ιδρύματα απαντούν καταφατικά και δύο αρνητικά. Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι μόνο η πιθανή κατάχρηση, αλλά και η απουσία μηχανισμών εντοπισμού, με άμεσες επιπτώσεις στην αξιοπιστία τίτλων σπουδών και στο δημόσιο κύρος των πανεπιστημίων.

Από την ανίχνευση στον επανασχεδιασμό της αξιολόγησης

   Σε ό,τι αφορά τις διαδικασίες ελέγχου γνησιότητας εργασιών, επτά ιδρύματα δηλώνουν ότι διαθέτουν πολιτικές, έξι ότι βρίσκονται σε φάση σχεδιασμού και δύο ότι δεν έχουν καμία πρόβλεψη. Οι πρακτικές, που εφαρμόζονται σήμερα βασίζονται κυρίως σε εργαλεία λογοκλοπής και προφορικές παρουσιάσεις ή συνεντεύξεις, με επτά αναφορές η καθεμία. Εργαλεία ανίχνευσης περιεχομένου παραγόμενου από ΤΝ χρησιμοποιούνται σε πέντε ιδρύματα, ενώ έλεγχοι συνέπειας ύφους ή σύγκριση με προηγούμενες εργασίες εμφανίζονται σε δύο.

   Καθοριστικής σημασίας είναι η πλήρης συναίνεση για τις επόμενες ενέργειες: όλα τα ιδρύματα (15/15) θεωρούν αναγκαία την εκπαίδευση φοιτητών για υπεύθυνη χρήση ΤΝ, 13 ζητούν εκπαίδευση διδασκόντων, 13 την ενσωμάτωση τεχνολογιών ανίχνευσης στα LMS και 9 την ανάπτυξη εθνικών κατευθυντήριων γραμμών από το αρμόδιο Υπουργείο. Το αίτημα δεν είναι η απαγόρευση, αλλά οι κανόνες, οι δεξιότητες και τα κοινά εργαλεία.

Δεξιότητες, υποδομές και συμμόρφωση

   Σε επίπεδο δεξιοτήτων, 12 ιδρύματα δηλώνουν βασική εξοικείωση προσωπικού και φοιτητών με εργαλεία ΤΝ. Η εξειδικευμένη εκπαίδευση είναι σαφώς περιορισμένη: οκτώ ιδρύματα για μέλη ΔΕΠ και τεχνικό προσωπικό, εννέα για φοιτητές σχετικών τμημάτων και μόλις ένα για φοιτητές όλων των τμημάτων.

Οι υποδομές βασίζονται σε συνδυασμό GPU/HPC συστάδων (12), υπολογιστικών κέντρων ΤΝ (11), cloud (9) και ανοικτών εργαλείων ΤΝ (9). Στο επίπεδο κανονιστικής συμμόρφωσης, τα ιδρύματα αξιοποιούν κυρίως το GDPR (13), την εθνική νομοθεσία (9) και τον Κανονισμό ΤΝ της Ε.Ε. (7).

Προκλήσεις, ευκαιρίες και εθνική σύγκλιση

   Οι μεγαλύτερες προκλήσεις εντοπίζονται στην έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού (12), στην περιορισμένη τεχνική υποδομή (11) και στην απουσία στρατηγικής ή ρυθμιστικού πλαισίου (9). Αντίστοιχα, οι μεγαλύτερες ευκαιρίες σχετίζονται με αποτελεσματικότερη διοίκηση (14), ερευνητική υπεροχή (12), εκπαιδευτική καινοτομία (11) και μείωση δαπανών (9).

   Το πιο ισχυρό μήνυμα, ωστόσο, είναι η καθολική πρόθεση συμμετοχής (15/15) σε ένα εθνικό δίκτυο πανεπιστημίων για την ΤΝ, ανοίγοντας τον δρόμο για εθνικό συντονισμό χωρίς απώλεια της θεσμικής αυτονομίας.

Από την ΤΝ στην κυβερνοασφάλεια: η δεύτερη αποτύπωση

   Στο πλαίσιο της έρευνας, παρουσιάστηκαν, επίσης, τα αποτελέσματα αποτύπωσης της κυβερνοασφάλειας σε 20 ελληνικά ΑΕΙ - η κυβερνοασφάλεια προσεγγίζεται όχι ως τεχνικό ζήτημα IT, αλλά ως θεμέλιο επιχειρησιακής ανθεκτικότητας, ακαδημαϊκής συνέχειας και κοινωνικής εμπιστοσύνης.

   Μόλις 4 από τα 20 ΑΕΙ διαθέτουν καταρτισμένη στρατηγική κυβερνοασφάλειας, ενώ 13 βρίσκονται σε φάση σχεδιασμού. Αντίθετα, 13 ιδρύματα έχουν ήδη ορίσει υπεύθυνο όργανο ή ρόλο. Οι τακτικοί έλεγχοι ασφαλείας αποτελούν το βασικό κενό: μόνο 6 πραγματοποιούν audits και 8 penetration tests, με την πλειονότητα να τα σχεδιάζει.

   Παρά τη σχετικά καλή «βασική υγιεινή» στα endpoints, παρατηρούνται ελλείψεις στην κρυπτογράφηση δίσκων και στη διακυβέρνηση του cloud, όπου προηγμένα μέτρα όπως DLP/CASB δηλώνονται μόνο από ένα ίδρυμα.

Οδικός χάρτης 12-18 μηνών

   Η πρόταση περιλαμβάνει ένα ελάχιστο baseline κυβερνοασφάλειας για όλα τα ΑΕΙ, κοινές δράσεις με οικονομίες κλίμακας –όπως κοινές προμήθειες audits και shared SOC/CSIRT– και εθνική πολιτική cloud governance με σαφείς κανόνες ταξινόμησης δεδομένων, συμβάσεις και τεχνικά μέτρα.

Το κοινό συμπέρασμα

   Και στις δύο αποτυπώσεις, το συμπέρασμα είναι κοινό: το σύστημα είναι έτοιμο να συνεργαστεί. Το ζητούμενο είναι να μετατραπεί αυτή η ετοιμότητα σε συγκεκριμένη διακυβέρνηση, με κανόνες, κοινές υπηρεσίες, κοινή γλώσσα και μετρήσιμα αποτελέσματα. Μόνο έτσι η Τεχνητή Νοημοσύνη και η κυβερνοασφάλεια μπορούν να αποτελέσουν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα για την ελληνική ανώτατη εκπαίδευση – και όχι πηγή ρίσκου.